Close

December 17, 2012

Voetbaltaal: de definitie van “derby”

“[du:rbie] de; m – ‘s
sportwedstrijd tussen twee ploegen uit dezelfde streek.

En daarmee is volgens de dikke Van Dale de kous af.
Ik ben het daar niet mee eens. Deze definitie is, wat mij betreft, slechts één van de kenmerken van een echte derby, en dus hooguit het eerste punt van een opsomming. Een [voetbal]wedstrijd moet aan meer criteria voldoen om een echte derby te mogen heten.

Eens kijken wat internetencyclopedie Wikipedia ervan bakt: ‘In de sport is een derby een wedstrijd tussen twee clubs uit dezelfde stad, of uit dezelfde regio. De oorspronkelijke uitspraak is ‘darbi’, maar in het Nederlandse taalgebied wordt ook de uitspraak ‘durbi’ gebruikt.’ […]

Wikipedia gaat verder: ‘Deze wedstrijden hebben een speciale naam gekregen omdat ze meestal extra beladen zijn.’ Op zichzelf hartstikke goed dat er iets staat over rivaliteit (dat aspect miste ik volledig in de dikke Van Dale), maar het moet stelliger: het voorzichtige woordje ‘meestal’ in de voorlaatste zin moet eruit, als je het mij vraagt: Wanneer een ‘wedstrijd’ tussen twee clubs uit dezelfde stad, of uit dezelfde regio’ niet ‘extra beladen’ is, dan is het ook geen derby. Makkelijk zat. Sterke gevoelens van rivaliteit bij minimaal één van de twee partijen (maar liefst bij alle twee) zijn een absolute drempelvoorwaarde. De derby winnen moet voor de betrokken partijen meer betekenen dan alleen het binnenhalen van drie punten voor de competitie of het behalen van een volgende bekerronde.

Wikipedia plakt er nog één zin achteraan: ‘Ook wedstrijden tussen clubs die elkaars eeuwige rivalen zijn, worden in een enkel geval aangeduid als een derby.’
Ho, nee, niks ervan. Een derby moet méér zijn dan alleen een wedstrijd tussen twee clubs uit dezelfde stad of regio, maar dat lokale of regionale aspect is wel degelijk een must. […]

De oervorm: mob football
Het wekt weinig verbazing dat we voor de oorsprong van de term ‘derby’ naar Engeland moeten. Daar was al in de ttwaalfde eeuw het zogenaamde ‘mob football’ of ‘village football’ populair. […]
De woeste, middeleeuwse vorm van het voetbal wordt behalve ‘mob football’ of ‘village football’ ook wel Shrovetide football genoemd, omdat dorpen vaak tegen elkaar speelden op Shrove Tuesday, ofwel Vette Dinsdag, de dag voor Aswoensdag. Op die dag at men pannenkoeken en speelde men tegen het buurdorp. In sommige Engelse streken bestaat die traditie nog steeds. De beroemdste Shrovetide-voetbalwedstrijd die nog jaarlijks wordt gespeeld, is de officiële Royal Shrovetide Football Match in het stadje Ashbourne. Dat ligt in het county Derbyshire. En daar hebben we ‘m: ‘de original
derby’.

Buitenland/internationaal

De grote, beladen buitenlandse derby’s […] draaien om méér dan alleen voetbal. Ze kunnen, een uitzondering daargelaten, worden opgesplitst in drie hoofdcategorieën:

1. derby’s met een politieke lading
2. derby’s met een religieuze lading
3. derby’s met een sociaal-maatschappelijke lading

In de praktijk is vaak sprake van een combinatie van minimaal twee van de bovenstaande drie typen. In sektarisch Glasgow [‘The Old Firm’: Celtic – Glasgow Rangers (Rangers is in 2012 failliet verklaard!; RS], bijvoorbeeld, valt de politieke tegenstelling tussen Iers-republikeins en Brits-loyalistisch in de praktijk samen met de religieuze tegenstelling tussen katholiek en protestant. In steden als Milaan en Madrid valt de sociale tegenstelling tussen establishment [respectievelijk Internazionale en Real Madrid] en arbeidersklasse [respectievelijk AC Milan en Atletico Madrid] historisch gezien min of meer samen met een tegenstelling tussen rechts-liberaal en links-socialistisch, hoewel van de ‘rode’ arbeidersinborst van clubs als Atletico Madrid en het AC Milan van Silvio Berlusconi bijzonder weinig over is.

Nederland

Aan welke criteria moet een wedstrijd in Nederland voldoen om überhaupt een derby te mogen heten? Eigenlijk zijn er maar twee universele, ‘harde’criteria. Ten eerste moeten de twee teams afkomstig zijn uit dezelfde stad, streek, regio of provincie. Als dat lokale of regionale aspect er niet is, is de discussie ten einde: dan is een wedstrijd geen derby. […] De streek of regio moet aan te duiden zijn met wat we een toponiem noemen: een historische, van oorsprong gebiedseigen naam, simpel gezegd een naam die in de atlas in blauwe letters over het gebied gedrukt zou kunnen staan. […]

Historie is zo’n aanvullende voorwaarde: een derby spreekt meer tot de verbeelding naarmate hij vaker is gespeeld.[…]

Welke criteria dragen, naast historie, een levendig heden en een gering krachtsverschil, nog meer bij [tot] de allure van een derby? We ontkomen er toch niet aan om enige waarde te hechten aan het niveau waarop de derby’s worden gespeeld en de belangstelling van pers en publiek.
Het zijn niet de belangrijkste factoren (ook een ‘kleine’ derby op een wat lager niveau kan mooi zijn), maar niettemin […]. Daarom laten we de schaal der dingen […] meetellen, zij het niet als belangrijkste criterium.

De Derby der Lage Landen

“Niet alleen tussen voetbalclubs, maar ook tussen voetballanden komen burenruzies voor. Hele heftige soms, al was het maar omdat landen soms een oorlogsverleden delen […]. Sommige supporters zijn dat nog niet vergeten, andere hebben het niet meegemaakt, maar cultiveren [de] oude vijandschap, omdat het tot het nationale cultuurgoed is gaan horen. […] Maar:zijn het ook
derby’s?

Feit is dat wedstrijden tussen landenteams maar hoogst zelden zo worden genoemd. Dat lijkt logisch, want als je Europa als een groot land beschouwt en Duitsland en Nederland als twee provincies in dat land, dan is Duitsland – Nederland dus een wedstrijd van het type […] Ajax – Feyenoord. En dus géén derby. […]

Interlandvoetbal en het woord ‘derby’ gaan in de praktijk niet vaak samen, maar in Nederland kennen we een uitzondering op de regel en het is nog een hele mooie uitzondering ook: de Derby der Lage Landen. […]
De Derby der Lage Landen heeft alle kenmerken die een derby allure verschaffen: het is een echte burenruzie tussen twee ploegen uit dezelfde ‘regio’. […]
De Derby der Lage Landen is het buitenbeentje onder de Nederlandse voetbalderby’s: het is de enige landenwedstrijd die we in Nederland vrij algemeen een derby noemen […].”

(Menno Pot, “De derby”, De Nationale Voetbalbibliotheek 03, Uitgeverij De Boekenmakers, Eindhoven 2008, blz
7-8, 21, 23, 59-60, 72, 73,75)

Voetbalwoordenboek

“In het algemeen een wedstrijd tussen twee rivaliserende ploegen met rivaliserende supporters,dus met bijzondere sfeer, meestal goed of tenminste spannend, opwindend voetbal brengend. “Happening”. Bijv. destijds de zogenaamde Derby der Lage Landen, Holland-België, en op nationaal niveau Ajax-Feyenoord, waren/zijn derby’s.

In het bijzonder een wedstrijd tussen teams uit dezelfde stad […], bijv. Feyenoord-Sparta, Bayern-1860 München, Sparta-Slavia Praag, Liverpool-Everton, Dinamo-Spartak Moskou, Celtic-Glasgow Rangers, AC Milan-Internazionale, Manchester United-Manchester City, Sheffield United-Sheffield Wednesday enz.

De herkomst van de term ‘derby’ moet gezocht worden in de Engelse stad Derby (ook bekend om Derby Day, de beroemde hindernispaardenren van Epsom in de zomer). Daar werd al sinds de 16e eeuw op ‘vastenavond’ (Shrove Tuesday) per volkstraditie een beroemde wedstrijd gehouden tussen de parochies van St. Peter en All Saints.
Die folkloristische match kwam in feite neer op een gevecht om de bal van twee menigten door straten, over pleinen, door rivieren, vijvers, jas via huizen totdat een bepaald doel (een stadspoort of zo) was bereikt. Stel u voor. Zojuist heeft de Kromme [Willem van Hanegem] met de bal aan de voet pand nr. 30 aan de Coolsingel betreden, [Scheidsrechter Frans] Derks volgt hem onmiddellijk evenals de rest der spelers. Het wachten is nu op zijn terugkeer…”

(Rob Siekmann, “Prisma Voetbalwoordenboek”, Prisma-boeken 1834, Uitgeverij Het Spectrum, Utrecht/Antwerpen 1978, blz 31)

Opmerkingen

De eerste feitelijke derby was een mob (village) football-wedstrijd, het oudste (12de eeuw) type “voetbalwedstrijd” uit de (althans) Westers-Engelse geschiedenis. Dat was rivaliteit in zijn zuiverste vorm.
De eenmalige wedstrijden werden een jaarlijkse traditie
(eventueel afwisselend uit en thuis). Voetbal was ooit alleen maar derby.

Rivaliteit is toch per definitie een kwestie van wederkerigheid tussen beide partijen. De dikke Van Dale geeft “wedijver” als eerste betekenis. Als het kwaliteitsverschil op het veld groot is (topdog/underdog tegenstelling: nu – anno 2012 – bijvoorbeeld de historische Rotterdamse derby Sparta-Feyenoord als bekerwedstrijd), dan komt er weinig van de wedijver terecht. Maar de rivaliteit is niettemin wederzijds, al zullen de supportrers van de underdog die rivaliteit veel sterker ervaren dan die van de topdog.

Alleen rivaliteit is niet voldoende. Zonder het criterium van geografische – lokale of regionale/streekgebonden (“toponimische”) nabijheid kan er geen sprake zijn van een derby, De “klassieker” ofwel “traditional” Ajax Amsterdam-Feyenoord Rotterdam is geen derby. De uitzondering die de regel bevestigt is van oudsher de interland Holland-België, de Derby der Lage Landen.

De term “derby” bevat dus twee betekenis- onderscheidingen: 1. (betrekkelijke) nabuurschap en 2. rivaliteit. Nabuurschap levert potentiële derby’s (niet: derbies!) op, want zonder historie/traditie die heeft geresulteerd in beleving en rivaliteit kan er (nog) geen sprake zijn van een derby. Omgekeerd kan er sprake zijn van historische/traditionele rivaliteit tussen twee clubs, echter zonder nabuurschap. Aan geografie kun je echter niets veranderen, dat is een gegeven. De beperking tot clubvoetbal, met uitsluiting van interlandvoetbal, is een historische/traditionele.